نخستین جوایز موسیقی هوش مصنوعی در آمریکا برگزار شد/ تلاش برای تعریف معیارهای تازه خلاقیت در عصر ماشین

برگزاری نخستین مراسم جوایز موسیقی هوش مصنوعی در لس‌آنجلس، بحث درباره مرز میان خلاقیت انسانی و تولید ماشینی را وارد مرحله تازه‌ای کرده است؛ رویدادی که در کنار معرفی برگزیدگان، پرسش‌هایی اساسی درباره مؤلف، مالک اثر، سهم فناوری و معیارهای داوری هنری پیش روی صنعت موسیقی گذاشته است.

هوش مصنوعی دیگر تنها ابزاری برای کمک به آهنگ‌سازی، تنظیم یا تولید صدا نیست؛ در سال‌های اخیر، آثار موسیقایی با صدای خوانندگان مجازی و قطعاتی که بخش عمده یا تمام مراحل تولیدشان به سامانه‌های هوش مصنوعی سپرده شده، به پلتفرم‌های پخش راه یافته‌اند و حتی در جدول‌های موسیقی دیده شده‌اند. در چنین شرایطی، نخستین دوره جوایز موسیقی هوش مصنوعی در آمریکا، که جمعه ۱۳ نوامبر در لس‌آنجلس برگزار شد، تلاشی برای به‌رسمیت‌شناختن این حوزه نوظهور و تعریف معیارهایی برای ارزیابی آن بود.

این مراسم با عنوان «جوایز موسیقی هوش مصنوعی» از سوی آکادمی هوش موسیقایی برگزار شد و به هنرمندان و تولیدکنندگانی اختصاص داشت که در خلق آثارشان از هوش مصنوعی استفاده می‌کنند. بر اساس گزارش خبرگزاری رویترز، برگزارکنندگان و شرکت‌کنندگان این رویداد معتقدند موسیقی تولیدشده با هوش مصنوعی را باید گونه‌ای تازه از آفرینش هنری دانست؛ گونه‌ای که در آن، فناوری به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و انتخاب، هدایت و تصمیم‌های انسانی نیز در شکل‌گیری اثر نقش دارند.

در این مراسم، جایزه هنرمند سال، ترانه سال و آلبوم سال به «زانیا مونت» رسید؛ شخصیتی مجازی که با استفاده از هوش مصنوعی ساخته شده است. این شخصیت را تلیشا «نیکی» جونز، ترانه‌سرا، خلق کرده است. جونز می‌گوید تمام شعرهای آثار مونت را خودش نوشته و سپس با کمک هوش مصنوعی آن‌ها را به موسیقی تبدیل کرده است. ترانه «چطور قرار بود این را بدانم؟» از این هنرمند مجازی پیش‌تر به یکی از جدول‌های رادیویی بیلبورد راه یافته بود و به‌عنوان نخستین اثر یک هنرمند مبتنی بر هوش مصنوعی در این جدول شناخته شد.

انتخاب برگزیدگان این مراسم نیز به شیوه‌ای متفاوت انجام شد. هنرمندان فعال در حوزه موسیقی هوش مصنوعی که عضو آکادمی هوش موسیقایی هستند، درباره آثار نامزدشده رأی دادند. این آکادمی علاوه بر برگزاری جوایز، در زمینه تهیه جدول‌های موسیقی هوش مصنوعی و توسعه ابزارهایی برای شناسایی آثار تولیدشده با این فناوری فعالیت می‌کند.

از تشخیص سهم انسان و ماشین تا تعریف مؤلف

یکی از چالش‌های اصلی در موسیقی مبتنی بر هوش مصنوعی، تعیین میزان مشارکت انسان در خلق اثر است. آیا نوشتن متن ترانه و ارائه دستورهای دقیق به یک سامانه هوش مصنوعی برای آنکه فرد را خالق اثر بدانیم کافی است؟ اگر هوش مصنوعی ملودی، تنظیم و صدای خواننده را تولید کند، سهم آهنگ‌ساز یا خواننده انسانی چگونه تعریف می‌شود؟ و در آثاری که دخالت انسانی در آن‌ها به انتخاب و تأیید خروجی محدود است، حقوق اثر باید به چه کسی تعلق بگیرد؟

آکادمی هوش موسیقایی برای پاسخ به بخشی از این پرسش‌ها، در سامانه ثبت و شناسایی آثار خود سه سطح مشارکت را تعریف کرده است: موسیقی با کمک هوش مصنوعی، موسیقی ترکیبی انسان و هوش مصنوعی و موسیقی کاملاً تولیدشده با هوش مصنوعی. در دسته نخست، سهم معناداری از فرایند خلاقه میان انسان و ماشین تقسیم می‌شود؛ در دسته دوم، هنرمند از هوش مصنوعی برای شبیه‌سازی و بازتولید صدای خودش استفاده می‌کند؛ و در دسته سوم، ملودی، شعر، تولید و تنظیم به‌طور کامل با هوش مصنوعی ساخته می‌شود و نقش انسان به ارائه دستور، هدایت و انتخاب خروجی محدود است.

این تفکیک نشان می‌دهد که مسئله فقط تشخیص استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی نیست؛ بلکه باید روشن شود این فناوری در کدام بخش از فرایند خلق اثر حضور داشته و چه تصمیم‌هایی را به جای انسان گرفته است. چنین شفافیتی می‌تواند به مخاطب، پلتفرم‌های پخش و نهادهای داوری کمک کند تا بدانند با چه نوع اثری روبه‌رو هستند.

صنعت موسیقی هنوز بر سر معیار واحد توافق ندارد

با وجود شکل‌گیری چنین رویدادهایی، رویکرد نهادهای مختلف موسیقی به آثار هوش مصنوعی یکسان نیست. آکادمی ضبط آمریکا، برگزارکننده جوایز گرمی، اعلام کرده است تنها خالقان انسانی می‌توانند نامزد دریافت جایزه گرمی شوند یا آن را دریافت کنند. آثاری که بخشی از آن‌ها با هوش مصنوعی تولید شده‌اند، همچنان امکان حضور در رقابت را دارند؛ اما باید سهم معناداری از خلاقیت یا اجرا به انسان تعلق داشته باشد. برای نمونه، در بخش ترانه‌نویسی، بخش عمده اثر باید به دست انسان نوشته شده باشد و در بخش اجرا نیز تنها خواننده یا نوازنده انسانی می‌تواند مورد تقدیر قرار بگیرد.

از سوی دیگر، فدراسیون بین‌المللی صنعت فونوگرافی در ژوئیه ۲۰۲۶ اصولی را برای حضور آثار تولیدشده با هوش مصنوعی در جدول‌های رسمی موسیقی اعلام کرد. بر اساس این معیارها، ابزار هوش مصنوعی مورد استفاده باید مجاز و قانونی باشد، اثر باید به‌طور عمده حاصل کار انسان باشد و شائبه دست‌کاری در تعداد پخش‌ها و جایگاه اثر در جدول‌ها وجود نداشته باشد. این فدراسیون همچنین بر رعایت قوانین مربوط به حق مؤلف، حقوق مرتبط و حقوق شخصیت تأکید کرده است.

تفاوت این رویکردها با مراسم تازه لس‌آنجلس در نگاه آن‌ها به جایگاه آثار کاملاً ماشینی آشکار می‌شود. در حالی که برخی نهادهای سنتی موسیقی بر حفظ محوریت خلاقیت انسانی تأکید دارند، برگزارکنندگان جوایز موسیقی هوش مصنوعی می‌کوشند برای آثار کاملاً تولیدشده با این فناوری نیز دسته‌های مستقل تعریف کنند و حتی نقش شرکت سازنده نرم‌افزار را در مالکیت و دریافت جایزه به رسمیت بشناسند.

هنر، فناوری و آینده حقوق خالقان

گسترش موسیقی هوش مصنوعی تنها مسئله‌ای مربوط به سلیقه مخاطبان یا شیوه داوری آثار نیست؛ این تحول بر آینده شغلی ترانه‌سرایان، آهنگ‌سازان، خوانندگان، تنظیم‌کنندگان و مهندسان صدا نیز اثر می‌گذارد. شماری از موزیسین‌ها نگران‌اند که تولید انبوه موسیقی با هوش مصنوعی، فرصت دیده‌شدن هنرمندان انسانی را محدود کند و بخشی از مشاغل این صنعت را از میان ببرد.

در کنار این نگرانی‌ها، اختلاف‌های حقوقی میان شرکت‌های موسیقی و توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی نیز ادامه دارد. شرکت‌های ضبط موسیقی، برخی شرکت‌های فناوری را به استفاده بدون مجوز از آثار دارای حق مؤلف برای آموزش مدل‌های هوش مصنوعی متهم کرده‌اند. در مقابل، شرکت‌های فناوری به استثناهای قانونی مانند «استفاده منصفانه» در قوانین حق مؤلف آمریکا استناد می‌کنند. پرونده‌های قضایی مرتبط با این اختلاف‌ها هنوز یکی از مهم‌ترین مسائل حل‌نشده در صنعت موسیقی و هوش مصنوعی است.

در این میان، برخی شرکت‌کنندگان در مراسم لس‌آنجلس تأکید کرده‌اند که هوش مصنوعی به افرادی امکان داده است داستان‌ها و تجربه‌های شخصی خود را به موسیقی تبدیل کنند؛ حتی اگر دانش فنی یا مهارت نوازندگی و آهنگ‌سازی نداشته باشند. از نگاه آن‌ها، ارزش هنری چنین آثاری را نمی‌توان صرفاً با ابزار تولیدشان سنجید و باید به ایده، روایت و تصمیم‌های خلاقانه‌ای توجه کرد که پشت هر اثر قرار دارد.

نخستین جوایز موسیقی هوش مصنوعی در آمریکا هنوز به معنای شکل‌گیری توافقی جهانی درباره تعریف مؤلف یا معیارهای ارزش هنری نیست؛ اما برگزاری آن نشان می‌دهد صنعت موسیقی در حال عبور از مرحله انکار یا پذیرش ساده این فناوری است و به‌تدریج به سمت تدوین نظام‌هایی برای شناسایی، طبقه‌بندی و داوری آثار حرکت می‌کند. مسئله اصلی در سال‌های پیش رو احتمالاً نه حذف هوش مصنوعی از موسیقی، بلکه تعیین مرزهای مسئولیت، مالکیت و خلاقیت در همکاری انسان و ماشین خواهد بود.